KOTA KINABALU: Bayangkan dua buah negeri yang berkongsi sebuah lebuh raya yang sama — dirancang untuk menghubungkan mereka, memacu ekonomi, dan membuka peluang baharu. Namun, lebih sedekad selepas projek bermula, satu negeri hampir selesai manakala satu lagi masih merangkak perlahan. Itulah realiti Lebuhraya Pan Borneo, yang sepatutnya menjadi nadi pengangkutan utama menghubungkan Sabah, Sarawak dan Brunei. Artikel ini meneliti mengapa jurang kemajuan antara kedua-dua negeri ini begitu ketara, berdasarkan Laporan Ketua Audit Negara dan kenyataan rasmi pihak berkepentingan — dan mengapa Suruhanjaya Diraja perlu ditubuhkan bagi menyiasat kemelut ini.

1. Sejarah dan Gagasan Asal Projek

Lebuhraya Pan Borneo ialah lebuh raya tanpa tol yang bertujuan menjadi tulang belakang pengangkutan darat di Borneo. Gagasan ini diilhamkan dan diumumkan secara rasmi oleh bekas Perdana Menteri, Datuk Seri Najib Razak.

Kronologi penting:

• Bajet 2014 (Oktober 2013): Projek dimasukkan sebagai janji manifesto BN.
• Bajet 2015 (10 Oktober 2014): Datuk Seri Najib mengumumkan pelaksanaan penuh projek mega ini, dengan matlamat menghubungkan bandar-bandar utama di Sabah dan Sarawak melalui lebuh raya sepanjang lebih 2,000 kilometer.
• 31 Mac 2015: Beliau merasmikan permulaan projek di Sarawak (jajaran Nyabau-Bakun).
• Mei 2016: Beliau melancarkan jajaran di Sabah (Tawau-Sandakan).

Justeru, kredit sebagai pencetus gagasan ini sememangnya milik beliau, walaupun pelaksanaan dan isu kemajuan yang berbeza antara Sabah dan Sarawak berlaku dalam tempoh pentadbiran selepasnya.

2. Gambaran Keseluruhan Projek

Projek ini dilancarkan lebih sedekat sedekad lalu, tetapi kemajuannya di Sabah dan Sarawak kini berbeza dengan ketara. Perbezaan ini bukan sahaja melibatkan fizikal pembinaan, malah melibatkan strategi pembiayaan, teknologi, dan tadbir urus.

3. Status Kemajuan Semasa (Setakat 31 Mac 2026)

Menurut Laporan Ketua Audit Negara 2/2026:

• SARAWAK: 10 daripada 11 pakej kerja telah selesai. Pakej terakhir (WP11) sudah 99.9% siap.
• SABAH: Hanya 4 daripada 35 pakej kerja Fasa 1 (sepanjang 706 km) telah selesai. Daripada baki pakej: 9 diklasifikasikan sebagai “projek sakit” (sick projects), 13 mengalami kelewatan, dan 9 mendahului jadual.

Sebanyak RM10.547 bilion daripada RM11.153 bilion peruntukan telah dibelanjakan, namun projek masih jauh ketinggalan. Tarikh siap telah dilanjutkan sehingga 2030 akibat kelemahan perancangan projek.

Pengerusi PAC (Jawatankuasa Kira-Kira Wang Negara), Datuk Mas Ermieyati Samsudin, memberi amaran projek berisiko tidak siap sepenuhnya kerana kekurangan dana melainkan kerajaan meluluskan peruntukan tambahan.

4. Mengapa Sarawak Berjaya?

(a) Pembiayaan Awal Melalui Sukuk

Bekas Menteri Kerja Raya Sabah, Datuk Shahelmey Yahya, menyatakan Sarawak telah mengatur pembiayaan sukuk lebih awal bagi memastikan dana mencukupi untuk semua pakej. Menurut laman web DanaInfra Nasional Berhad, entiti pembiayaan infrastruktur ini diberi mandat pada Julai 2015 untuk mengumpul dana bagi membiayai sebahagian Fasa 1 Pan Borneo Highway Sarawak, dengan pembiayaan sehingga RM13 bilion yang dijamin kerajaan. Pembiayaan diperluas kepada RM15.8 bilion pada Mei 2023 bagi memenuhi keperluan pembiayaan pembinaan yang berbaki.

(b) Penggunaan Teknologi BIM

Menteri Kerja Raya, Datuk Seri Alexander Nanta Linggi, mengaitkan penggunaan teknologi Building Information Modelling (BIM) dengan penjimatan RM157 juta dan mengelakkan potensi kelewatan 10 tahun. Beliau menyatakan teknologi ini membantu menyelesaikan lebih 3,000 kesilapan pelan reka bentuk semasa pembinaan pada 2016.

5. Mengapa Sabah Lewat?

(a) Pertukaran Model Pelaksanaan — Siapa Tamatkan PDP?

Timbalan Ketua Menteri Sabah merangkap Menteri Kerja Raya, Datuk Seri Dr Joachim Gunsalam, menyatakan projek terjejas akibat penamatan model Rakan Pelaksana Projek (PDP) pada 2019. Berikut penjelasan jelas siapa yang memutuskan:

• Pencadang: Kerajaan Negeri Sabah ketika itu (pimpinan Warisan) mencadangkan penamatan model PDP kepada kerajaan Persekutuan.
• Pemutus: Kerajaan Persekutuan ketika itu (Perdana Menteri Mahathir Mohamad, Menteri Kewangan Lim Guan Eng) membuat keputusan pada April 2019 untuk menamatkan kontrak tersebut, berkuat kuasa September 2019.
• Sebab rasmi: Pengoptimuman kos — penukaran daripada model PDP kepada kaedah konvensional (dilaksanakan sendiri oleh JKR) untuk menjimatkan pembayaran yuran dan kos operasi PDP.
• Kesan: Pembiayaan beralih kepada peruntukan tahunan Persekutuan yang terhad; proses perolehan dimulakan semula (kontraktor Fasa 1A hanya dianugerahkan pada 2021); kos projek meningkat daripada kira-kira RM12.8–14.2 bilion kepada RM18.394–24.889 bilion.

Peralihan kepada model konvensional menyebabkan projek bergantung kepada peruntukan persekutuan tahunan. Kebanyakan pelantikan kontraktor bagi pakej baharu hanya dimuktamadkan antara Februari 2024 dan Januari 2026 — selepas kerajaan persekutuan menimbang semula kaedah pelaksanaan.

(b) Isu Pengambilan Tanah

Pembinaan terhalang kerana kerajaan negeri membenarkan pemilik tanah membuat rayuan terhadap tawaran pampasan.

(c) Kekurangan Sumber

Kekurangan bitumen, batu, dan tenaga kerja turut menyumbang kepada kelewatan.

(d) Faktor Lain

Timbalan Menteri Kerja Raya, Datuk Seri Dr Ahmad Maslan, menyenaraikan faktor tambahan:

• Prestasi kontraktor
• Keadaan cuaca
• Pemindahan utiliti
• Pandemik Covid-19
• Kelemahan dalam tadbir urus projek

6. Perbandingan Ringkas

7. Kesimpulan: Penjimatan yang Berakhir dengan Kerugian

Kesimpulannya, Pan Borneo Sabah kini terperangkap akibat perubahan kerajaan Persekutuan di bawah Pakatan Harapan yang inginkan penjimatan kos projek. Tindakan menghentikan model PDP menjadi punca utama projek ini terjerumus dalam krisis.

Kesudahannya jelas dan pahit: hanya 4 pakej disiapkan, manakala 31 pakej lagi terpaksa ditunda tarikh siap sehingga 2030. Ini banyak merugikan kos. Konon asalnya mahu berjimat, tetapi kesudahannya rugi masa dan memerlukan tambahan berbilion ringgit lagi — kos projek meningkat daripada kira-kira RM12.8–14.2 bilion kepada RM18.394–24.889 bilion.

Perbezaan kemajuan antara Sarawak dan Sabah bukan berpunca daripada satu faktor tunggal, tetapi gabungan beberapa sebab: gagasan asal oleh Datuk Seri Najib Razak menjadi titik permulaan; pembiayaan awal yang terjamin membolehkan Sarawak bergerak pantas; penggunaan teknologi BIM menyelesaikan masalah teknikal lebih awal; pertukaran model pelaksanaan pada 2019 melambatkan Sabah; isu pengambilan tanah dan kekurangan sumber menambah hambatan; serta kelemahan tadbir urus projek dan faktor luar jangka (Covid-19, cuaca) turut memainkan peranan.

8. Seruan: Suruhanjaya Diraja Perlu Ditubuhkan

Kelewatan besar, pembaziran berbilion ringgit dan kegagalan menyiapkan projek mengikut jadual bukan sekadar kelemahan pentadbiran biasa. Ia memerlukan Suruhanjaya Diraja (RCI) ditubuhkan bagi menyiasat kemelut Pan Borneo Sabah, mengenal pasti punca sebenar dan mengheret pihak bertanggungjawab ke mahkamah.

Rakyat Sabah berhak mendapat jawapan. Wang awam yang dibelanjakan, masa yang terbuang dan janji pembangunan yang tertangguh menuntut ketelusan dan akauntabiliti. Tanpa RCI dan tindakan undang-undang, kitaran pembaziran dan kelewatan ini akan berulang dalam projek-projek mega akan datang.

Projek lewat bukan keuntungan — ia adalah hutang yang ditanggung generasi akan datang. Maka, penubuhan Suruhanjaya Diraja bukan pilihan, tetapi keperluan.

Sumber: Laporan Ketua Audit Negara 2/2026, kenyataan rasmi Menteri Kerja Raya dan Timbalan Ketua Menteri Sabah, rekod pengumuman Bajet 2014/2015. Diterbitkan oleh zon2u.shop pada 24 Oktober 2026.